علت جنگ در دورهء اشتراك اوليه چه بوده ؟ حال اينجا دو سه مطلب ديگر هست . يك مطلب اين است كه در مشخصات اين دوره كه ذكر مىكنند مىگويند در دورهء اشتراك اوليه بردگى نبوده و نمىتوانسته هم وجود داشته باشد چون برده را براى استثمار مىخواستند و اصلًا امكان استثمار نبوده ، مثل اينكه الآن هم حيوانى يك حيوان ديگر را نمىتواند استثمار كند ، اگرچه در حيوانات هم مىگويند كم و بيش پيدا مىشود . ولى در عين حال قبول كرده‌اند كه جنگ بوده ، جنگِ ميان قبيله‌ها بوده و از يكديگر اسير مىگرفتند و آن اسيرها را مىكشتند يا مىخوردند . از اينها بايد سؤال كرد كه علت جنگ چه بوده ؟ ( اين خودش يك مسأله‌اى است ) علت جنگ دو قبيله چه بوده ؟ بايد يك تضادى برقرار باشد و همچنين بايد ريشهء اقتصادى داشته باشد . در دوره‌اى كه مالكيت خصوصى نبوده و ذخاير و محصولات اضافى نبوده و به قول شما وسايل توليد هم به قدرى ساده بود كه اصلًا احتياجى به غصب كردن در كار نبود ، آنوقت علت يورش بردن قبيله‌اى به قبيلهء ديگر چه بوده است ، با حسابهاى اينها كه تمام جنگها را معلول علت اقتصادى مىدانند . در دورهء اشتراك همين‌طور كه در ميان افراد يك قبيله جنگ نمىتواند وجود داشته باشد ، در ميان قبيله‌اى و قبيلهء ديگر هم اصلًا جنگ نمىتواند وجود داشته باشد و حال آنكه جنگ وجود داشته است . پس اين خودش باز حكايت مىكند از اينكه تاريخ را تنها با اين تضادهاى اقتصادى نمىشود توجيه كرد . - عين اين حرف را در تقسيم اينها به قبايل مىتوان گفت كه شرايط توليد آن زمان اجازه نمىداد كه عدهء بيشترى دور هم جمع بشوند و لذا قبايل ، كوچك بود . استاد : بله ، اين‌طور بگوييد كه شرايط حداكثر اقتضا مىكرد گروههاى كوچك باشد . چرا گروهها به صورت قبيله‌ها بود ؟ به صورت قبيله‌ها بودن نشان مىدهد كه همان عاطفهء طبيعى علت بوده است . يك وقت انسانها احتياج دارند به اينكه گروهى زندگى بكنند . بسيار خوب ، اما چرا اقتضا مىكند كه اين امر حتماً به صورت قبيله‌اى باشد ؟ به صورت قبيله‌اى بودن نشان دهندهء اين است كه يك امر ديگرى حاكم بوده كه همان حكومت عاطفى بوده است . در دورهء اشتراك اوليه چه تضادى بوده ؟ ! مسئلهء ديگر - كه اين هم مسئلهء مهمى است و قبلًا هم گفته‌ايم - اين است كه اينها حركت را معلول تضاد مىدانند ، و در اينجا تضاد ميان ابزار توليد و روابط توليد كه بعد به تضاد ميان دو طبقه در اجتماع منجر مىشود . از اينها بايد پرسيد كه در دورهء اشتراك اوليه چه تضادى به وجود آمد كه به